İstatistik rakamlar üzerinden formülleri kullanarak sonuçlar üretir. İstatistik analiz yapmak için araştırmanızın konusunu hipotezlerini amacını belirledikten sonra veri toplama formunu oluşturmanız gerekmektedir.
Veri toplama formunu oluşturmak için alan bilginiz önemlidir. Ayrıca literatür incelemesi yaparak sizden önce o konuda yapılmış araştırmalardan hangi verileri toplamanız gerektiği hakkında fikir edinebilirsiniz. Veri toplama formunu yani anketi hazırlamak da aslında teknik bir işlemdir.
Veri toplama formunuzu oluşturduktan sonra saha laboratuvar yada klinikte verilerinizi toplamanız gerekmektedir. Verileri toplamadan araştırmanızı tamamlamak mümkün değildir. Verileri topladığınızda da araştırmanız bitmemiştir. Kağıt yada elektronik olarak çevrim içi topladığınız verilerin rakamdan yoruma dönüşmesi için analiz edilmesi gerekmektedir.
Veri toplama işlemini elektronik olarak oluşturup kullandıysanız veri tabanı oluşturma işlemi sizin için daha kolay olacaktır. Eğer yüz yüze olarak verileri kağıt üstünde topladıysanız o kağıttaki verilerin analize hazır hale gelmesi için biraz daha işiniz olduğunuz söylemek gerekiyor. Veri tabanı hazırlama konusunda blog içinde yer alan Veri tabanı nasıl hazırlanır başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.
Veri tabanınızda hazırsa artık istatistik analizler ile verileri rakamdan yoruma dönüştürme zamanı gelmiş demektir. Hangi istatistik testleri seçeceğinize karar vermek içinde teknik olarak istatistik bilgisine ihtiyacınız bulunmaktadır. İstatistik analizde hipotez testlerini kullanarak verilerdeki rakamları yorumlayarak oluşturduğunuz hipotezlerden birini kabul edeceksiniz.
Hipotezleriniz test seçimindeki temel kriter diye söyleyebiliriz. Hipoteziniz de bir bağımlı değişken bir de bağımsız değişken yer almaktadır. Bağımsız değişken temel olarak grup değişkenidir. Bağımlı değişken ise araştırdığınız ölçtüğünüz yada hesapladığınız değişkendir.
Hipotez testi seçiminde temel noktalar;
-Bağımsız değişken olan grup değişkeninde grup sayısı: Grup sayısını tek grup, 2 kategorili grup ile 3 ve üzeri kategorili grup olarak sınıflayabiliriz. İstatistik hipotez testleri grup değişkenindeki grup sayısına göre belirlenmeye başlamaktadır.
-Grubun bağımlı yada bağımsız olması; hipotez testi seçiminde bakılan diğer kriterdir. Bağımsız gruptan kast edilen gruptaki kategori sayı 2 veya daha fazlada olsada her grupta araştırmaya katılan kişilerin farklı olduğunu göstermektedir. Yani gruplardaki birey, kişi, canlı yada nesneler birbirlerini etkilemekte ve birbirlerinden bağımsız olarak araştırmada yer almaktadır. Bağımlı grup olarak bahsedilen araştırmalarda ise grupta yer alan kişiler sabittir ve o grupta yer alan kişilere farklı zaman, farklı yöntem yada farklı kişiler ile araştırılan konunun tekrar yapıldığını görmekteyiz. Ön test- son test araştırmalarını buna örnek verebiliriz. Buradaki aynı durumun tekrar ölçüm sayısının grup sayısı olarak değerlendirildiğiniz belirtmek isteriz
Hipotez testi seçiminde bakacağımız diğer kriterde veri tipidir. Veri tipi kategorik veya sayısal veri olabilir. Kategorik veriler kendi içinde nominal ve ordinal olarak sınıflanmaktadır. Sayısal verilerde kendi içinde kesikli ve sürekli olarak ikiye ayrılmaktadır.
Kısaca özetlersek;
2 bağımsız grupta sayısal değişkenin hipotez testlerinde Bağımsız Gruplarda T Testi veya Mann Whitney U testi kullanılır.
Bağımlı grupta yani aynı kişilerde öncesi-sonrası 2 ölçüm yapılmış ise Eşleştirilmiş Örneklerde T Testi veya Wilcoxon İşaretli Sıra Testi kullanılır.
Grup değişkeni 2 kategorili, araştırdığınız değişkende kategorik veri olarak 2 veya daha fazla kategorili bir veri ise Pearson Ki-kare, Yates düzeltmeli Ki-kare veya Fishers Exact Test kullanılır
Grup değişkeni 3 ve üzeri kategorili bağımlı değişkenin sayısal veri olduğu hipotezlerde Oneway ANOVA veya Kruskal Wallis Varyans analizi kullanılmaktadır.
Hipotez testi seçimini çoğaltmak mümkündür. Temel düzeyde üstte yazdığımız analizler ile hipotezlerinizi test ederek sonuçları yorumlayarak hangi hipotezi seçeceğinizi belirleyeceksiniz. İleri istatistiklerde hipotezlerin daha teferruatlı hale geleceğiniz de belirtmek isteriz